81.rocznica powstania Armii Krajowej. Lada dzień z maszyn drukarskich zejdzie "Opowieść o wojennej Włoszczowie" Pawła Ameryka

81 lat temu, 14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej został przemianowany w Armię Krajową. Była ona największą podziemną zbrojną organizacją niepodległościową w okupowanej przez Niemców i Sowietów Europie. Okręg Radomsko-Kielecki AK w swojej działalności pozostał niezwykle aktywny w walce o wolną Polskę.

14 lutego 1942 r. wódz naczelny i premier rządu RP na uchodźstwie gen. Władysław Sikorski powołał do istnienia Armię Krajową, militarną kontynuację Służby Zwycięstwu Polski (SZP) i Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), formowanych do walki z okupantem niemieckim i sowieckim już od 1939 r.  Warto w tym miejscu przypomnieć jaka to była data - 14 lutego 1919 roku rozpoczęła się wojna polsko-bolszewicka.  Pierwszą zbrojną konfrontacją było starcie koło miasteczka Mosty na Białorusi. Oddziały wojska polskiego powstrzymały dalszy marsz na zachód w ramach operacji „Cel Wisła” oddziałów Frontu Zachodniego Armii Czerwonej.

Tego dnia do okupowanej Polski dotarła depesza od gen. Sikorskiego, której tekst brzmiał: „W ślad za moim rozkazem l.2926 z dnia 3 IX 1941 r.: 1. Znoszę dla użytku zewnętrznego nazwę ZWZ - wszyscy żołnierze w czynnej służbie wojskowej w Kraju stanowią >>Armię Krajową<< podległą Panu Generałowi, jako jej dowódcy. 2. Stanowisko Pana Generała nosi nazwę Dowódcy Armii Krajowej […]. Naczelny Wódz Sikorski, Generał broni”.

Pierwszym dowódcą AK został mianowany komendant główny ZWZ, gen. Stefan Rowecki „Grot”, przedwojenny oficer piechoty i teoretyk wojskowości, redaktor „Przeglądu Wojskowego”. Od tej pory konspiratorzy mieli składać przysięgę o następującej treści: „W obliczu Boga Wszechmogącego i Najświętszej Maryi Panny, Królowej Korony Polskiej, kładę swe ręce na ten Święty Krzyż, znak Męki i Zbawienia, i przysięgam być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej, stać nieugięcie na straży Jej honoru i o wyzwolenie Jej z niewoli walczyć ze wszystkich sił - aż do ofiary życia mego (...)”.

Przede wszystkim przemianowanie ZWZ na AK było istotnym aktem politycznym. Niedawno nawiązane stosunki pomiędzy rządami polskim i sowieckim nie rokowały pozytywnych efektów współpracy. Niechęć Sowietów do formowania Armii Polskiej w ZSRR, niezależnej od wpływu władz sowieckich, była bardzo widoczna. Przemianowanie ZWZ na Armię Krajową miało więc dobitnie pokazać, że w Polsce cały czas toczy się walka, trwają działania dywersyjne i przygotowania do wielkiej akcji zbrojnej, jaką ma być powstanie powszechne. 

Historycy obliczają, że w pierwszej fazie do nowo powstałej AK weszło ok. 200 organizacji wojskowych, zarówno spod okupacji niemieckiej, jak i sowieckiej. Było to olbrzymie przedsięwzięcie logistyczne i organizacyjne. Dowództwu AK zostały podporządkowane największe organizacje zbrojne, do tej pory uznające Rząd RP, lecz zachowujące niezależność. Były to m.in.: Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW), siła zbrojna Stronnictwa Narodowego i Bataliony Chłopskie (BCh), organizacja wojskowa Stronnictwa Ludowego. Podporządkowały się także mniejsze organizacje. 

Poza Armią Krajową pozostał niewielki odłam Narodowych Sił Zbrojnych (tzw. grupa „Szańca”, która dokonała rozłamu w NSZ w 1944 r.), w dalszym ciągu nieufny co do kierunku działalności reszty podziemia. Ponadto NSZ uważały Związek Sowiecki za głównego wroga Polski, obok hitlerowskich Niemiec, i tak go traktowały. 

Terenowa struktura organizacyjna AK odpowiadała przedwojennemu podziałowi administracyjnemu kraju. Na terenie województw tworzono okręgi, w powiatach - obwody, w gminie lub kilku gminach - placówki. Tworzone były także obszary będące jednostkami strukturalnymi, obejmującymi kilka okręgów. Na początku 1944 r. Komendzie Głównej AK podlegały 4 obszary i 8 samodzielnych okręgów. W skład AK wchodziły także jednostki strukturalne, działające poza granicami kraju: Samodzielny Wydział do Spraw Kraju Sztabu Naczelnego Wodza tzw. Oddział VI oraz Oddziały AK na Węgrzech i w Niemczech.

Kadra AK rekrutowała się z oficerów i podoficerów armii przedwrześniowej oraz z absolwentów tajnych Zastępczych Kursów Szkoły Podchorążych Rezerwy i Zastępczych Kursów Podoficerów Piechoty, a także przerzucanych do kraju oficerów, tzw. cichociemnych.

Równie imponujący był budżet tej podziemnej Armii. W 1941 r. stan finansów ZWZ wynosił ok. 517 tys. dolarów, w 1942 r. wydatki oszacowano na kwotę 4 mln, w 1943 r. ok. 10 mln, zaś w szczytowym 1944 r. ok. 20 mln.

W Drukarni Kontur z maszyn zejdą za kilka dni pierwsze egzemplarze ciekawego przyczynku do historii miasta w czasie II wojny światowej. Autorem "Opowieści o wojennej Włoszczowie" jest były burmistrz i regionalista Paweł Ameryk. Z jego publikacji dowiadujemy się, że pierwsza placówka Związku Walki Zbrojnej, zaczęła funkcjonować od początków 1940 roku. Ona też dała początek placówce AK Obwodu Włoszczowskiego. Na jej czele stali: Adam Marcinkowski "Maks", Konrad Kotulski "Włodek", Zenon Marcinkowski "Grot, Stanisław Sienkiewicz "Sztorm", a jednym z ostatnich komendantów był Stanisław Jaszewski "Lew". W lutym1942 roku komendantem Obwodu Włoszczowa został Hipolit Świderski "Jur". Nie chcemy odkrywać wszystkich kart wydawnictwa. Książka będzie do kupienia we włoszczowskiej Drukarni Kontur.

W połowie 1943 r. Kierownictwo Dywersji na terenie Obwodu AK Włoszczowa objął porucznik Mieczysław Tarchalski „Marcin”, „Grzegorz”. Już w lipcu tego roku zorganizował w Lasach Kurzelowskich pierwszy oddział partyzancki na tym terenie, a później – w czasie akcji „Burza” – stanął na czele batalionu liczącego około 250 żołnierzy. Oddziały pod dowództwem por. „Marcina” przeprowadziły do końca 1944 r. ponad 60 różnego rodzaju akcji, m.in. opanowania Włoszczowy 19 marca 1944 r.

Największa operacja Armii Krajowej to Powstanie Warszawskie. Drugą zrealizowaną tylko w niewielkiej części była akcja „Burza” - plan ogólnonarodowego powstania.

Straty Armii Krajowej to około 100 tysięcy poległych, 50 tysięcy wywiezionych do ZSRR i uwięzionych. Po zakończeniu wojny część AK-owców odmówiła dokonania demobilizacji i kontynuowała walkę w ramach Delegatury Sił Zbrojnych Ruchu Oporu Armii Krajowej, Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, Konspiracyjnego Wojska Polskiego, Narodowej Organizacji Wojskowej i innych. Masowe prześladowania członków tych organizacji, określanych później jako żołnierze wyklęci trwały przez cały okres stalinowski.

Iwona Boratyn, rzecznik prasowy UG Włoszczowa