160 rocznica Powstania Styczniowego. Edmund Wierusz-Kowalski

Zacna to rodzina! Mężowie dobrzy żołnierze, niewiasty cnotliwe. Moja babka była Kowalska, ale osierociła mnie, nimem na świat przyszedł... A waćpan z Wieruszów czyli z Korabiów Kowalskich? – pytał Onufry Zagłoba.

Siostra gen. Kazimierza Sosnkowskiego była żoną Adama Wierusz-Kowalskiego. Maria Skłodowska-Curie poznała swego Piotra u Wierusz-Kowalskich. Alfred, choć to już tak dawne malarstwo, zachwyca i niejako ciągle zarabia swoją sławą pierwszego pośród polskich monachijczyków. Przed wiekami, Franciszek cieszył się zaufaniem królowej Marysieńki, a Wierusz-Kowalski z Brwinowa jako pierwowzór jednej z postaci, znalazł się w telewizyjnym serialu. Do tego rodu przyznawał się też znany śpiewak operowy, niedawno zmarły Kazimierz Wiesław Kowalski (1951-2021), syn Wiesława Wierusz-Kowalskiego, aktora teatrów łódzkich. 

Nasz bohater, również z tej zacnej rodziny, pochodził z majątku Ojsławice w okolicach Częstochowy. Po zakończeniu nauki w Kielcach przebywał w środowisku działaczy ruchu narodowego w Warszawie. W czasie powstania styczniowego miał 23 lata. Walczył w kawalerii,  m.in. w oddziale Zygmunta Chmieleńskiego. Schwytany przez Rosjan, został wywieziony na Syberię. Po powrocie z zesłania zarządzał majątkiem rodzinnym w Ojsławicach. W 1903 roku spisał swoje wspomnienia, które do niedawna były przez jego rodzinę uznane za zaginione. W 2012 roku Biblioteka Jagiellońska udostępniła w Internecie rękopis Edmunda Wierusza-Kowalskiego, "Wspomnienia moje - z roku 1863", który następnie został opracowany przez Adama Malickiego, a wydała włoszczowska Drukarnia Kontur.

W 2018 roku we Włoszczowie, w ramach uroczystych obchodów 100-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości pod tytułem „A to Polska właśnie”, odbyła się promocja wydawnictwa zawierającego wspomnienia z powstania styczniowego Marcina Edmunda Wierusz-Kowalskiego, właściciela Ojsławic (obecnie gmina Radków, powiat włoszczowski). Niezwykle cenny przyczynek do badań nad powstaniem.

Autor wspomnień walczył w oddziale Bończy Tomaszewskiego, Zygmunta Chmieleńskiego i Napoleona Krzywdy-Rzewuskiego. Pojmany przez żołnierzy carskich w Rudzie Zajączkowskiej trafił na zesłanie do guberni symbirskiej w głębi Rosji. Po pięciu latach wrócił z zesłania, ożenił się z Leokadią z Kozłowskich i gospodarował rodzinnym majątkiem w Ojsławicach. Wspomnienia spisał w Ojsławicach w 1903 r., zmarł w Krakowie w 1913 r. i został pochowany na cmentarzu w Dzierzgowie.

Rękopis wspomnień został udostępniony przez Bibliotekę Jagiellońską w formie skanów na stronach Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej. Pozycja  jest uzupełnieniem już publikowanych wspomnień powstańczych, a wzbogacona zdjęciami i dokumentami udostępnionymi m.in. przez spadkobierców Edmunda Kowalskiego.

Ukazały się dwie wersje publikacji: pierwsza – okolicznościowa, druga – rozszerzona, zawierająca dodatkowo wybór źródeł do dziejów powstania styczniowego na terenie powiatu włoszczowskiego w zasobach Archiwum Państwowego w Kielcach, przy opracowywaniu których współpracowali Grzegorz Dąbrowski i Paweł Łukasik.

"Jadąc do Kossowa od strony Dzierzgowa tuż przed tablicą Radków  przy drodze z prawej strony stoi krzyż poświęcony powstańcom styczniowym" -podał na profilu fb jeden z internautów. Opublikował zdjęcie. "Tu spoczywa 3 powstańców 1863 których powiesili moskale za ich zryw do wolności…” - głosi napis na cokole krzyża. Prawdopodobnie byli to uczestnicy bitwy pod Małogoszczem, stoczonej 24 lutego 1863 roku -  największej w powstaniu.

Śladów powstańczych w powiecie włoszczowskim jest więcej. Ostatnio media obiegła informacja podana przez wojewodę świętokrzyskiego Zbigniewa Koniusza, że siedem miejscowości, które utraciły prawa miejskie po powstaniu styczniowym mają szansę teraz je odzyskać. Wśród nich jest Secemin. 

Secemin to licząca 1,3 tys. mieszkańców miejscowość w powiecie włoszczowskim. Wójt gminy Tadeusz Piekarski powiedział PAP, że sprawa przywrócenia praw miejskich poruszana była na ostatniej sesji rady gminy. „Nie była jakiegoś entuzjazmu ze strony radnych. Podchodzimy do tego spokojnie. Musimy przeanalizować i zrobić zestawienie zysków i strat. Nie wiemy jak wyglądałaby realizacja programów rozwoju obszarów wiejskich mając prawa miejskie. Jak będą wyglądały stawki podatkowe dla mieszkańców” – podkreślił wójt Piekarski. Dodał, że jeśli chodzi o infrastrukturę Secemin spełnia wymogi miasta czy miasteczka. - „Mamy wszystkie odpowiednie obiekty, miejscowość jest skanalizowana. Jest szkoła z boiskami, przedszkole. Ale to jest jeszcze temat otwarty. Będziemy nad tym dyskutować” – powiedział wójt.

Iwona Boratyn, rzecznik prasowy UG Włoszczowa