Pamięci włoszczowskich Żydów

Przed wojną społeczność żydowska stanowiła ponad połowę mieszkańców Włoszczowy - według spisu z 1921 roku więcej  53 procent ludności miasta. Odegrali ważną rolę we Włoszczowie. W  okresie między wojennym zasiadali w Radzie Miejskiej, organizowali pomoc w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Jak już informowaliśmy jesienią ubiegłego roku, chcemy przypomnieć o relacjach, które w tym  małym miasteczku łączyły dwa narody. Przyczynkiem do tego będzie pamiątkowa tablica. Stanie na włoszczowskim Rynku, obok zabytkowej studni.  Z takich ujęć korzystali kiedyś wszyscy mieszkańcy Włoszczowy - bez względu na wyznanie i pochodzenie. W tradycji hebrajskiej studnia jest także symbolem mądrości.

Tablica ma podkreślić wkład Żydów włoszczowskich w rozwój miasta. Wielu z nich po II wojnie światowej i Holokauście do domu już nigdy nie wróciło. W zorganizowanych przez Niemcach transportach 12 września 1943 roku wywieziono do obozów zagłady ponad 4 tysiące Żydów włoszczowskich. Trafili m.in. do Treblinki.

Wiosną 1943 roku od okupowanej Polski hitlerowskie Niemcy rozpoczęły "ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej".  Tak zaczęła się operacja "Reinhardt", której celem było wymordowanie ludności żydowskiej z pięciu dystryktów Generalnego Gubernatorstwa (warszawskiego, radomskiego, krakowskiego, lubelskiego i galicyjskiego). Pod koniec 1942 r. akcję rozszerzono na wcielony do Prus Wschodnich okręg białostocki.

Do realizacji zbrodniczego planu skierowali esesmanów zaangażowanych wcześniej w akcję T4 (mordowanie osób niepełnosprawnych). Jej szef, Christian Wirth, nadzorował działalność utworzonych specjalnie na potrzeby akcji "Reinhardt" ośrodków natychmiastowej zagłady, gdzie śmierć zadawano w komorach gazowych. Obóz w Bełżcu funkcjonował od marca do grudnia 1942 r., obóz w Sobiborze – od maja 1942 r. do października 1943 r., a obóz Treblinka II – od lipca 1942 r. do sierpnia 1943 r. Pochłonęły one ponad 1,5 mln istnień ludzkich. Ofiary akcji "Reinhardt" mordowano również w obozie koncentracyjnym i zagłady na Majdanku.

Łącznie podczas operacji "Reinhardt" w ciągu 18 miesięcy – od 17 marca 1942 r. do 4 listopada 1943 r. – Niemcy wymordowali ok. 2 mln Żydów. Większość zginęła jeszcze przed końcem 1942 r. Wśród ofiar było także ponad 100 tys. Żydów z Francji, Holandii, Niemiec, Austrii, Czech, Słowacji, Macedonii i Tracji, których Niemcy deportowali do Sobiboru, Bełżca i Treblinki.

W dystrykcie radomskim akcja „Reinhardt” rozpoczęła się najpóźniej. Niemcy przystąpili do niej w sierpniu 1942 r. Została ona przeprowadzona według scenariuszy sprawdzonych wcześniej w innych dystryktach – to co odróżniało ten dystrykt to duża liczba zakładów przemysłowych; dlatego też niemal w każdej miejscowości, w czasie akcji deportacyjnej podczas selekcji wybierano młodych Żydów i Żydówki do pracy w tych zakładach. Nie znaczy to, że akcja miała mniej dramatyczny przebieg. Oblicza się, że w jej ramach Niemcy zamordowali niemal 360 tys. przebywających tu Żydów.  Włoszczowscy Żydzi trafiali m.in. do obozu pracy przymusowej przy zakładzie amunicji Hasag w Skarżysku-Kamiennej. Był według niektórych gorszy od KL Auschwitz. Najcięższa była praca przy tłuczeniu i gotowaniu trotylu oraz napełnianiu nim pocisków. Osoby, które pracowały w Hasagu wspominają, że zajmujący się tym ludzie stawali się po kilku dniach żółci, a po 2-3 miesiącach umierali. Mieszali gołymi rękami w kadziach, zdarzały się eksplozje, ludzie umierali w straszliwych męczarniach. Wrzucano, tak dla zabawy, więźniów do gotującego się trotylu. Istniała również  tzw. patelnia, czyli miejsce gdzie przy pomocy środków chemicznych, produkowanych w zakładzie Niemcy likwidowali zwłoki więźniów. Na ich miejsce przywożono kolejnych pracowników, m.in. z obozu koncentracyjnego w Majdanku.

Tablica pamięci stanie na włoszczowskim Rynku jesienią. Pod koniec ubiegłego roku z Krakowa przyjechała konstrukcja. Jest wizualizacja, którą dziś pokazujemy.

Iwona Boratyn, rzecznik prasowy UG Włoszczowa